دانشگاهها در بسیاری از نظامهای حقوقی جهان بهعنوان یکی از مهمترین بسترهای آزادی اندیشه، نقد علمی و مشارکت مدنی شناخته میشوند. طی سالهای اخیر، گزارشهای متعددی درباره بازداشت یا برخورد قضایی با برخی دانشجویان و فعالان دانشگاهی در ایران منتشر شده است.
حق آزادی بیان و آزادی اندیشه در ماده ۱۹ اعلامیه جهانی حقوق بشر و ماده ۱۹ میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی مورد شناسایی قرار گرفته است. همچنین ماده ۲۶ اعلامیه جهانی حقوق بشر بر حق آموزش تأکید میکند.
در حقوق داخلی ایران نیز:
- اصل ۲۳ قانون اساسی مقرر میکند:
«تفتیش عقاید ممنوع است.»
- اصل ۲۴ بر آزادی مطبوعات و بیان تأکید دارد.
- اصل ۳۰ دولت را موظف به فراهم کردن آموزش رایگان دانسته است.
برخی گزارشهای منتشرشده توسط نهادهای حقوق بشری و تشکلهای دانشگاهی حاکی از نگرانی درباره:
- تعلیق تحصیلی،
- احضار دانشجویان،
- محدودیت فعالیتهای صنفی،
- و بازداشت فعالان دانشجویی
است.
از منظر حقوق بینالملل، دانشگاهها باید محیطی امن برای تبادل آزادانه دیدگاهها باشند. محدودسازی گسترده فعالیتهای دانشجویی میتواند بر آزادی علمی و مشارکت مدنی تأثیر مستقیم بگذارد.
همچنین در صورت بازداشت دانشجویان، رعایت اصول دادرسی عادلانه از جمله:
- دسترسی آزاد به وکیل،
- حق دفاع،
- و اصل برائت
ضروری است.
کارشناسان حقوق بشر معتقدند تضمین استقلال دانشگاهها و حمایت از آزادی علمی، بخشی مهم از تعهدات دولتها در چارچوب حقوق بشر محسوب میشود.
منابع:
- اعلامیه جهانی حقوق بشر
- میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی
- قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران
- گزارشهای Human Rights Watch
- گزارشهای Scholars at Risk
لینکها:
https://www.hrw.org
https://www.scholarsatrisk.org
